Thiên niên kiện hay còn gọi là Sơn thù, một loài cây rất hiếm ở nước ta. Thiên niên kiện dùng để chữa phong thấp, xương khớp đau nhức, co quắp, tê dại. Hiện nay, thiên niên kiện (sơn thù) đang được Viện Ứng dụng Y học cổ truyền Việt Nam trồng và chăm sóc ở vườn dược liệu.
Cây Thiên niên kiện tại Vườn dược liệu Sa Pa
Đặc điểm:
Thiên niên kiện là một cây sống lâu năm, có thân rễ mập, màu xanh, đường kính 1-2cm. Lá mọc so le, có cuống dài từ 18-25cm, màu xanh, mềm, nhẵn, phía dưới cuống nở rộng thành bẹ có màu vàng nhạt. Phiến lá hình đầu mũi tên, dài 11-15cm, rộng 7-11cm, đầu nhọn, phía dưới hình cánh tên, mép nguyên, mặt trên lá có màu đậm hơn, hai mặt đều nhẵn, gân ở hai mép đều hướng về phía đỉnh lá. Cụm hoa mẫm nở vào tháng 3-4. Quả mọng.
Thiên niên kiện mọc hoang ở các miền rừng núi. Cây ưa ẩm ướt, thường mọc cạnh suối hay dọc theo suối. Bộ phận thường dùng là thân rễ, hái về rửa sạch đất, bỏ rễ con, phơi hay sấy khô.
Thành phần hóa học:
Trong thiên niên kiện có từ 0,8-1% tinh dầu tính theo rễ khô. Tinh dầu thiên niên kiện có màu vàng nhạt hoặc màu nâu vàng nhạt, mùi thơm dễ chịu.
Công dụng:
Theo kết quả nghiên cứu cho thấy tinh dầu trong thiên niên kiện có tác dụng triệt nhiều loại trực khuẩn. Nước sắc thiên niên kiện có công dụng thúc đẩy lưu thông huyết dịch, giảm đau và chống đông máu tương đối mạnh. Thiên niên kiện còn chống viêm, giảm đau, chống dị ứng.
Một số bài thuốc có Thiên niên kiện:
1. Chữa thấp khớp, đau nhức xương:
- Thiên niên kiện 10g, hy thiêm 20g, mộc qua 15g, ngưu tất 5g. Sắc uống ngày 1 thang.
- Thiên niên kiện, dây chiều, kê huyết đằng, đan sâm, thục địa, xích thược, thổ phục linh, độc hoạt, khương hoạt, tang ký sinh, đỗ trọng mỗi vị 12g; đẳng sâm 20g, hoài sơn 16g, ngưu tất 10g, nhục quế 8g. Sắc uống ngày 1 thang.
- Thiên niên kiện, kê huyết đằng, hà thủ ô trắng, ngũ gia bì mỗi thứ 50g ngâm rượu cùng rắn hổ mang, rắn ráo, rắn cạp nong, sau 3 tháng thì uống theo bữa cơm mỗi lần 1 chén nhỏ.
- Thiên niên kiện 12g, rễ cỏ xước 40g, hy thiêm 28g, thổ phục linh 18g, cỏ mực 16g, ngải cứu 12g, thương nhĩ tử (sao vàng) 12g. Sắc uống ngày 1 thang.
- Thiên niên kiện 12g, rễ bưởi bung 10g, quả dành dành 8g. Sắc hoặc ngâm rượu uống.
- Thiên niên kiện, kim ngân, cỏ xước, thổ phục linh, hy thiêm, ké đầu ngựa, cây xấu hổ, dây đau xương, cà gai leo. Các vị lượng bằng nhau, rửa sạch, đun kỹ, cứ 1kg dược liệu khô sắc lấy 1 lít nước thuốc, chế thành rượu thuốc hoặc si-rô để uống.
- Thiên niên kiện 12g, cốt toái bổ 10g, bạch chỉ 8g. Sắc uống.
2. Chữa đau bụng kinh:
Thiên niên kiện, rễ bưởi bung, rễ bướm bạc, gỗ vang, rễ sim rừng, các vị bằng nhau. Sắc uống.
3. Chữa dị ứng, mẩn ngứa, lở sơn:
Thiên niên kiện, sả, gừng mỗi vị 10g. Sắc uống trong ngày.
4. Ngâm rượu uống để mạnh gân cốt:
Thiên niên kiện 80g, đương quy 100g, sinh địa 120g, thực địa 120g, ba kích 100g, đỗ trọng 80g, trần bì 20g, cam thảo 20g. Tất cả đem ngâm chung với 2 lít rượu trắng tốt, ngâm từ 3-4 tuần tùy theo mùa, ngày uống 3 lần, mỗi lần khoảng 20ml.
Thiên niên kiện được dùng làm vị thuốc trong Đông y
Những lưu ý khi sử dụng thiên niên kiện:
Thiên niên kiện là loại thảo dược rất tốt, nhưng chỉ được sử dụng khi thật sự có bệnh với liều lượng vừa phải, từ 5-10g, với những người không có bệnh hay bị âm hư nội nhiệt, hoặc dùng quá liều thì dễ dẫn đến ngộ độc. Người bị ngộ độc thường có biểu hiện: buồn nôn, lợm giọng, choáng váng, co giật, sùi bọt mép, lưng ưỡn cong, đầu gáy cứng đơ. Vì vậy, khi sử dụng tốt nhất nên có sự tư vấn và theo dõi của thầy thuốc Đông y.
